معافیت مالیاتی کسب‌و‌کارهای کوچک چگونه است؟

مالیات یکی از منابع اصلی درآمد دولت است که نقش مهمی در تأمین هزینه‌‌های‌‌عمومی و توسعه کشور دارد. با این حال، تمرکز اصلی سیاست‌‌های مالیاتی باید بر‌ حمایت از‌ کسب‌‌و کارهای کوچک و متوسط (SMEs)باشد؛ زیرا این واحدها بیش از90درصد بنگاه‌‌های اقتصادی کشور را تشکیل می دهند و نزدیک به نیمی از‌ اشتغال ایران را بر‌‌عهده دارند.

بسیاری از این کسب‌‌و‌‌کارها به دلیل محدودیت منابع مالی و هزینه‌‌های بالا، در پرداخت مالیات دچار مشکل‌‌ هستند .در نتیجه، دولت برای حمایت از تولید، جلوگیری از تعطیلی مشاغل خرد و تشویق کار آفرینی از معافیت‌‌ها و تخفیف‌‌های مالیاتی استفاده می کند. این سیاست، علاوه بر کاهش فشار مالی، موجب افزایش شفافیت اقتصادی و گسترش پایه‌‌های مالیاتی می‌‌شود.

معافیت مالیاتی

به معنای آن است که طبق قانون، برخی اشخاص یا فعالیت‌ های اقتصادی از پرداخت مالیات به‌ طور کامل یا جزئی معاف می‌ شوند. هدف از این سیاست، حمایت از تولید، سرمایه‌گذاری، اشتغال‌زایی و کاهش نابرابری اقتصادی است. به بیان ساده‌تر، دولت برای تشویق فعالیت‌های مولد یا مناطق کمتر توسعه‌ یافته، اجازه می‌دهد صاحبان کسب‌وکارها در مدت مشخصی مالیات نپردازند یا میزان آن کاهش یابد. در این میان، باید میان سه مفهوم «معافیت»، «تخفیف» و «بخشودگی مالیاتی» تفاوت قائل شد:

معافیت: حذف کامل یا جزئی مالیات طبق قانون (مانند معافیت ۵ ساله واحدهای تولیدی در مناطق محروم).

تخفیف: کاهش درصدی از مالیات برای تشویق فعالیت خاص (مثل ۵۰٪ کاهش مالیات برای صادرکنندگان).

بخشودگی: مربوط به جریمه‌‌ها یا بدهی‌‌های مالیاتی گذشته است (مانند بخشش جریمه دیر کرد پرداخت).

مبنای قانونی این معافیت‌‌ها در قانون مالیات‌‌های‌‌مستقیم آمده است. مواد مهم آن شامل:

ماده ۱۰۰: مربوط به مشاغل کوچک و خرد

ماده ۱۳۲: درباره فعالیت‌‌های تولیدی و معدنی در مناطق محروم

ماده ۱۳۹: در خصوص مؤسسات خیریه و عام‌‌المنفعه

همچنین، سازمان امور مالیاتی کشور هر سال جزئیات و سقف درآمد مشمول معافیت را از طریق بخشنامه‌‌ها اعلام می‌‌کند.

انواع معافیت‌‌های مالیاتی برای کسب‌‌و‌‌کار‌‌های کوچک در ایران به چند گروه اصلی تقسیم می‌‌شوند:

۱.بر اساس نوع فعالیت

مشاغل تولیدی مانند نجاری، خیاطی، صنایع‌‌دستی، چاپ و کارگاه‌‌های غذایی، به دلیل نقش در اشتغال‌‌زایی و ارزش افزوده داخلی، از معافیت‌‌های چندساله برخوردارند. همچنین مشاغل خدماتی نظیر آرایشگاه‌‌ها، آموزشگاه‌‌ها و تعمیرگاه‌‌ها طبق تبصره ماده ۱۰۰، در صورت درآمد پایین، از پرداخت کامل یا بخشی از مالیات معاف می‌‌شوند. با گسترش فضای دیجیتال، کسب‌‌و‌‌کار‌‌های خانگی و اینترنتی مانند فروشگاه‌‌های آنلاین دارای اینماد و تولیدکنندگان محتوای دیجیتال نیز از معافیت یا تخفیف مالیاتی برخوردار شده‌‌ا‌‌‌ند؛ این موضوع نقش مؤثری در تداوم فعالیت اقتصادی به‌‌ویژه پس از دوران کرونا داشته است.

۲. بر اساس موقعیت جغرافیایی

دولت برای تشویق سرمایه‌‌گذاری در مناطق کمتر توسعه‌‌یافته، تخفیف ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی مالیات برای واحدهای فعال در این مناطق در نظر گرفته است. فعالیت در مناطق آزاد تجاری و صنعتی نیز یکی از جذاب‌‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‌ترین مشوق‌‌ها است، زیرا شرکت‌‌های ثبت‌‌شده در این مناطق تا ۲۰ سال از پرداخت مالیات معاف هستند. این سیاست به‌‌منظور جذب سرمایه‌‌گذاری، توسعه صادرات و ایجاد اشتغال طراحی شده است.

۳. معافیت‌‌های تشویقی و نو‌‌‌‌‌آور‌‌ا‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نه

این نوع معافیت‌‌ها برای کسب‌‌و‌‌کار‌‌ها‌‌یی است که در حوزه‌‌های دانش‌‌بنیان، فناوری‌‌های نو و انرژی‌‌های تجدید‌‌پذیر فعالیت دارند یا اقدام به استخدام نیروهای جدید می‌‌کنند. هدف از آنها تشویق نوآوری، ارتقای بهره‌‌ور‌‌ی و رشد پایدار اقتصادی است.

در مجموع، اجرای سیاست‌‌های معافیت و تخفیف مالیاتی برای کسب‌‌و‌‌کار‌‌های کوچک، علاوه بر حمایت از تولید و اشتغال، باعث تقویت اقتصاد رسمی، افزایش عدالت مالیاتی و رشد پایدار کشور می‌‌شود.

نمونه مشاغل مشمول معافیت:

مراحل دریافت یا استفاده از معافیت مالیاتی

برای بهره‌‌مندی از معافیت‌‌های مالیاتی در کسب‌‌و‌‌کار‌‌های کوچک، صاحبان مشاغل باید مجموعه‌‌ای از مراحل قانونی و اداری را طی کنند. رعایت دقیق این گام‌‌ها باعث می‌‌شود که کسب‌‌و‌‌کار به‌‌صورت رسمی شناسایی شود و از مزایای قانونی مانند معافیت، تخفیف یا بخشودگی جریمه برخوردار گردد. این مراحل به‌‌صورت گام‌‌به‌‌گام عبارت‌‌اند از:

۱.ثبت نام در سامانه امور مالیاتی کشور (tax.gov.ir)
در اولین گام، صاحب کسب‌‌و‌‌کار باید در سامانه جامع مالیاتی کشور ثبت‌‌نام کند. در این سامانه، اطلاعات هویتی، نشانی محل فعالیت، نوع شغل و شماره تماس وارد می‌‌شود.

در پایان ثبت‌‌نام، برای هر فرد یا واحد صنفی یک کد رهگیری و پرونده الکترونیکی تشکیل می‌‌گردد. این ثبت‌‌نام پایه‌‌ی همه مراحل بعدی است و بدون آن، امکان دریافت معافیت یا تخفیف مالیاتی وجود ندارد.

نکته: حتی برای کسب‌‌و‌‌‌کار‌‌های خانگی یا مشاغل آنلاین که محل فیزیکی ندارند، ثبت آدرس محل فعالیت (مثلاً منزل یا دفتر کار) الزامی است.

۲. دریافت کد اقتصادی
پس از ثبت نام، نوبت به دریافت کد اقتصادی می‌‌رسد. کد اقتصادی همان شناسه مالی واحد اقتصادی است که تمام فعالیت‌‌های مالی، صدور فاکتور، قرار‌‌داد‌‌ها و اظهار‌‌‌‌نامه‌‌ها بر اساس آن انجام می‌‌شود.

دریافت این کد به منزله‌‌ی شناسایی رسمی کسب‌‌و‌‌کار توسط سازمان امور مالیاتی است و شرط اصلی برای بهره‌‌مندی از هرگونه معافیت محسوب می‌‌شود.

نکته‌:‌اگر کسب‌‌‌و‌‌کار به‌‌صورت حقوقی (شرکت) فعالیت می‌‌کند، باید کد اقتصادی به نام شرکت صادر شود، نه شخص حقیقی.

۳. تسلیم اظهار‌‌نامه مالیاتی سالانه (حتی در صورت معافیت)

یکی از الزامات قانونی برای همه صاحبان مشاغل، تکمیل و ارسال اظهار‌‌نامه مالیاتی سالانه است. حتی اگر کسب‌‌و‌‌کار از معافیت کامل برخوردار باشد یا درآمد کمی داشته باشد، ارسال اظهار‌‎‌نامه الزامی است.

اظهار‌‌نامه در واقع گزارشی از درآمد، هزینه و فعالیت مالی سالانه است که مبنای بررسی و تأیید معافیت توسط سازمان امور مالیاتی قرار می‌‌گیرد.

مهلت ارسال: معمولاً تا پایان خرداد ماه هر سال برای اشخاص حقیقی و تا پایان تیرماه برای اشخاص حقوقی.

نکته مهم: عدم ارسال اظهار‌‌نامه به‌‌‌موقع ممکن است موجب از دست رفتن معافیت و تعلق جریمه شود.

۴. ارائه مدارک مجوز فعالیت یا صنفی

برای احراز صحت فعالیت، صاحبان مشاغل باید مدارک مربوط به مجوز فعالیت صنفی یا پروانه کسب را بار‌‌گذاری کنند.

کسب‌‌و‌‌کار‌‌های سنتی باید مجوز از اتحادیه صنفی مربوطه داشته باشند.

کسب‌‌و‌‌کار‌‌های خانگی باید دارای مجوز از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی باشند.

کسب‌‌و‌‌کار‌‌های اینترنتی و فروشگاه‌‌های آنلاین باید دارای نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد) یا مجوز از اتحادیه کشوری کسب‌‌و‌‌کار‌‌های مجازی باشند.

نکته: در برخی موارد، داشتن مجوز فعالیت شرط اصلی برای استفاده از تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌‌های مستقیم است.

۵. درخواست استفاده از معافیت یا تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌‌های مستقیم

در آخرین مرحله، باید از طریق سامانه مالیاتی، درخواست استفاده از معافیت یا شمول تبصره ماده ۱۰۰ ثبت شود.

در این مرحله، سازمان امور مالیاتی با بررسی اطلاعات درآمدی، نوع فعالیت، مجوز‌‌ها و سوابق پرداخت، میزان و مدت معافیت را مشخص و تأیید می‌‌کند.

تبصره ماده ۱۰۰ به صاحبان مشاغل کوچک اجازه می‌‌دهد که بدون حسابرسی دقیق، صرفاً با پرداخت مبلغی مقطوع یا در صورت داشتن درآمد پایین، از پرداخت مالیات معاف شوند.

نکات اجرایی مهم:

اطلاعات اظهار‌‌نامه و مدارک باید با هم هم‌‌خوانی داشته باشند؛ هرگونه مغایرت ممکن است باعث رد معافیت شود.

اگر معافیت موقت است (مثلاً برای ۳ تا ۵ سال)، باید پس از پایان دوره، درخواست تمدید یا بررسی مجدد ارائه شود.

نگهداری سوابق مالی (فاکتورها، صورت‌‌حساب‌‌ها و رسید‌‌‌‌‌های بانکی) حداقل تا ۵ سال الزامی است.

چالش ها و موانع موجود در بهره‌‌‌مند‌‌ی از معافیت‌‌های مالیاتی

با وجود هدف حمایتی معافیت‌‌های مالیاتی، بسیاری از کسب‌‌و‌‌کار‌‌ها  در عمل با موانعی رو‌‌به‌‌رو هستند که مانع استفاده مؤثر از این سیاست‌‌ها می‌‌شود.

۱. پیچیدگی قوانین مالیاتی

قوانین و دستور‌‌العمل‌‌های مالیاتی اغلب پیچیده و دارای اصطلاحات تخصصی‌‌اند؛ به‌‌ویژه برای صاحبان مشاغل خرد که آشنایی کافی با مفاهیم مالی ندارند. همین موضوع باعث سردرگمی و خطا در مراحل ثبت‌‌نام یا اظهار‌‌نامه می‌‌شود.

۲. ناآگاهی صاحبان مشاغل

بسیاری از فعالان اقتصادی خرد از معافیت‌‌ها یا نحوه استفاده از آن‌‌ها بی‌‌اطلاع‌‌‌اند. نبود آموزش مالیاتی باعث می‌‌شود برخی افراد مالیات بیش از حد واقعی بپردازند یا به‌‌دلیل عدم ارسال اظهار‌‌نامه، از معافیت خود محروم شوند.

۳. ضعف اطلاع‌‌رسانی و آموزش عمومی

سازمان امور مالیاتی در زمینه آموزش و اطلاع‌‌رسانی گسترده عملکرد ضعیفی دارد. اطلاعیه‌‌ها معمولاً در سایت رسمی منتشر می‌‌شوند و در مناطق کوچک یا بین مشاغل خانگی کمتر به دست مردم می‌‌رسند.

۴. تفاوت در اجرای قوانین بین ادارات مالیاتی

در برخی استان‌‌ها و شهرها، تفسیر و اجرای بخشنامه‌‌ها یکسان نیست؛ در نتیجه کسب‌‌و‌‌کار‌‌های مشابه ممکن است معافیت‌‌های متفاوتی دریافت کنند که باعث بی‌‌عدالتی و کاهش اعتماد می‌‌شود.

در مجموع، می‌‌توان گفت که برای تحقق اهداف حمایتی معافیت‌‌های مالیاتی، لازم است قوانین ساده‌‌تر، اطلاع‌‌رسانی گسترده‌‌تر و وحدت رویه در اجرا برقرار شود تا کسب‌‌و‌‌‌‌‌‌‌کار‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های کوچک واقعاً از این امتیاز قانونی بهره‌‌‌مند شوند.

پیشنهادها و جمع‌‌بندی

بررسی معافیت‌‌های مالیاتی نشان می‌‌دهد که این سیاست یکی از مؤثرترین ابزارهای حمایتی برای رشد و پایداری کسب‌‌و‌‌کار‌‌های کوچک است. با این حال، برای افزایش کارایی آن، اصلاحاتی در نظام اجرایی و آموزشی مالیاتی ضروری به نظر می‌‌رسد؛ برای مثال:

۱. ساده‌‌سازی فرآیندهای مالیاتی

کاهش مراحل اداری، طراحی فرم‌‌های ساده‌‌تر و ایجاد سامانه‌‌های هوشمند می‌‌تواند دسترسی مشاغل کوچک به معافیت‌‌ها را تسهیل کند و از سردرگمی آن‌‌ها بکاهد.

۲. آموزش و مشاوره مالیاتی رایگان برای مشاغل خرد

ایجاد مراکز مشاوره مالیاتی در شهرها و حتی به‌ صورت آنلاین، به صاحبان کسب‌‌و‌‌کار‌‌‌ها کمک می‌‌کند تا از حقوق خود آگاه شوند و بتوانند از معافیت‌‌ها به شکل درست بهره ببرند.

۳. گسترش معافیت برای کسب‌‌‌‌‌‌و‌‌کار‌‌‌‌های دیجیتال و خانگی

با رشد روزافزون مشاغل اینترنتی و خانگی، لازم است قوانین مالیاتی به‌‌روز شوند و این نوع فعالیت‌‌ها نیز به‌‌طور شفاف و حمایتی در فهرست معافیت‌‌ها قرار گیرند.

نتیجه‌‌گیری کلی

در نهایت، می‌‌توان گفت معافیت مالیاتی ابزاری برای حمایت هدفمند از اشتغال پایدار و تقویت تولید داخلی است. اجرای دقیق، شفاف و عادلانه‌ این سیاست نه‌‌تنها به کاهش فشار مالی بر کسب‌‌و‌‌کارهای کوچک کمک می‌‌کند، بلکه موجب افزایش اعتماد فعالان اقتصادی و رونق بلند‍‍‍‍‍‍‍‍مدت اقتصاد کشور خواهد شد.